કોચિંગ હબ કોટામાં વિદ્યાર્થીઓ કેમ કરી રહ્યા છે આત્મહત્યા?

રાજસ્થાનનું કોટા શહેર નીટ અને જેઈઈ વગેરે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરવા માટે કોચિંગ હબ તરીકે જાણીતુ છે. છેલ્લા કેટલાય સમયથી કોટામાં વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાના કિસ્સા સતત વધતા તંત્ર પણ ચિંતામાં ગરકાવ થયું છે. એન્જિનિયરિંગ અને મેડિકલની તૈયારી કરવા માટે જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ અને વિદ્યાર્થીનીઓ તેમના ઘરેથી નીકળે છે ત્યારે તેમનો રસ્તો રાજસ્થાનમાં સ્થિત કોટા શહેર તરફ જાય છે. દૂર-દૂરથી મધ્યમવર્ગીય પરિવારનું સપનું પૂરુ કરવા માટે રાજસ્થાન તરફ મીટ માંડે છે. આશા હોય છે કે જ્યારે તેમનો આંખોનો ચિરાગ પરત ફરશે તો ઘરનો ચહેરો બદલી નાખશે, તે અધિકારી બનશે, સફળતા અને ઉંચાઈઓને સ્પર્શશે. આ કોટામાંથી જે સમાચાર આવવા લાગ્યા છે તે ખુશીના નથી, દુ:ખના છે. સમાચાર વિદ્યાર્થીઓના આત્મહત્યાના છે અને આ સતત આત્મહત્યાના અહેવાલો આવી રહ્યા છે.
દર વર્ષે કોટામાં તૈયારી માટે આવતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં વધારો થાય છે. વર્ષ 2021-22માં 1,15,000 લોકો અહીં કોચિંગ માટે પહોંચ્યા હતા, જ્યારે 2022-23માં આ સંખ્યા વધીને 1,77,439 થઈ ગઈ હતી. વર્ષ 2023-24માં આ આંકડો 2,05,000 પર પહોંચી ગયો છે. કોટા પોલીસના આંકડા અનુસાર, 2015માં 17 વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા કરી હતી. આ પછી 2016માં 16, 2017માં સાત, 2018માં 20 અને 2019માં આઠ વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા કરી હતી.
2020 અને 2021 ના ​​રોગચાળાના વર્ષોમાં આત્મહત્યામાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. જ્યારે 2020 માં ચાર વિદ્યાર્થીઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા, 2021 માં આત્મહત્યા દ્વારા એક પણ મૃત્યુ નોંધાયું ન હતું કારણ કે લોકડાઉનને કારણે વિદ્યાર્થીઓએ શહેર છોડી દીધું હતું. 2022 માં, આ આંકડો ફરીથી 15 પર પહોંચ્યો. આ વર્ષે ઓગસ્ટ સુધીમાં 25 વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા કરી છે. ગયા ડિસેમ્બરમાં રજૂ કરાયેલ ડેટા એસેમ્બલી અનુસાર, 87 ટકા આત્મહત્યા છોકરાઓ દ્વારા અને 13 ટકા છોકરીઓ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. અહીંના વિદ્યાર્થીઓ મોટાભાગે આ પાંચ રાજ્યો બિહાર, યુપી, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાનના છે.
કોટામાં કોચિંગ ઉદ્યોગની કુલ નેટવર્થ આશરે રૂ. 5,000 કરોડ છે. અહીં લગભગ 3,000 હોસ્ટેલ, 1,800 મેસ, 25,000 પીજી રૂમ છે. ગયા વર્ષે, 2.74 મિલિયન ભારતીયોએ એન્જિનિયરિંગ અને મેડિકલ પ્રવેશ પરીક્ષા આપી હતી, જેમાં 64,610 જગ્યાઓ માટે સ્પર્ધા થઈ હતી. તેમાંથી 2.6 મિલિયનથી વધુ નિષ્ફળ ગયા. નિષ્ણાતોના મતે છેલ્લા 10 વર્ષમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં 35 થી 45 ટકાનો વધારો થયો છે.
કોટામાં વારંવાર આત્મહત્યાના કિસ્સાઓ પર, હોસ્ટેલ એસોસિએશનના પ્રમુખ નવીન મિત્તલે કહ્યું, ‘અમે જિલ્લા વહીવટીતંત્ર સાથે બેઠક કરી અને અમે મહત્વપૂર્ણ પગલાં લેવાનો નિર્ણય કર્યો. કોટામાં લગભગ 3,000 હોસ્ટેલ અને હજારો પીજી છે. દરેક વ્યક્તિ માટે રૂમમાં પ્રેરક પોસ્ટરો લગાવવા ફરજિયાત કરવામાં આવ્યા છે. રાત્રિભોજન અને લંચ સમયે ફરજિયાત હાજરી લેવામાં આવશે. આત્મહત્યા અંગે કોચિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના માલિક અને વિદ્યાર્થીઓમાં પ્રખ્યાત નીતિન વિજયે પણ વાત કરી હતી. ( TVFની પ્રખ્યાત વેબ સિરીઝ કોટા ફેક્ટરી નીતિન વિજયના જીવન પર આધારિત છે) તેમણે કહ્યું કે ‘વિદ્યાર્થીઓએ શિસ્તબદ્ધ કાર્યકર તરીકે કામ કરવું જોઈએ. જે વિદ્યાર્થી દિવસમાં 12 કલાક અભ્યાસ કરી શકે છે તે હંમેશા સફળ રહેશે. વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓની આ આકાંક્ષા તેમને આત્મહત્યા તરફ દોરી રહી છે. લોકડાઉન પછી સાંકળ પ્રતિક્રિયા શરૂ થઈ છે. જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ સખત મહેનત કર્યા પછી પણ સફળ થતા નથી, ત્યારે તેઓ પોતાના પર ઘણું દબાણ કરે છે. અમે વાલીઓને કહીએ છીએ કે તેઓ માત્ર એવા વિદ્યાર્થીઓને જ મોકલે જેઓ માત્ર એન્જિનિયર અને ડૉક્ટર બનવા માગે છે અને અન્ય કોઈ વ્યવસાય માટે નહીં.
તાજેતરમાં કોટામાં એક જ દિવસમાં બે વિદ્યાર્થીઓના મોત થયા હતા. એક વિદ્યાર્થી આવિષ્કારે પરીક્ષા આપ્યા બાદ તેની જ કોચિંગ સંસ્થાના છઠ્ઠા માળની રેલિંગ પરથી નીચે કૂદીને તેનું ઘટનાસ્થળે જ મોત નીપજ્યું હતું. અન્ય એક વિદ્યાર્થી મૃતક આદર્શ બિહારનો રહેવાસી હતો, તેણે પણ ઓછા માર્કસ આવવાના ડરથી પોતાના જ રૂમમાં સીલિંગ ફેન સાથે લટકીને મોતને ભેટી હતી. વિદ્યાર્થીઓના આત્મહત્યાના વધતા જતા કિસ્સાઓને જોતા મુખ્યમંત્રી અશોક ગેહલોતે અઠવાડિયા પહેલા કોચિંગ ઈન્સ્ટિટ્યૂટની બેઠક પણ લીધી હતી. જિલ્લા વહીવટી તંત્ર પણ વિવિધ પ્રયાસો કરતા જોવા મળે છે. ગત અઠવાડિયે કોચિંગના એક વિદ્યાર્થીએ આત્મહત્યા કરી ત્યારે જિલ્લા વહીવટી તંત્રે પંખામાં આત્મહત્યા વિરોધી ઉપકરણો લગાવવાના આદેશો જારી કર્યા હતા અને હવે કોચિંગના બે વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા કરી લીધી છે ત્યારે જિલ્લા કલેક્ટરનો વધુ એક આદેશ સામે આવ્યો છે. વહીવટીતંત્રના આદેશો નિષ્ફળ સાબિત થઈ રહ્યા છે કારણ કે વહીવટીતંત્રના આદેશો અને પ્રયાસો છતાં પણ વિદ્યાર્થીઓ આત્મહત્યા કરી રહ્યા છે.
જિલ્લા કલેક્ટર ઓપી બંકરે નવા આદેશો જારી કર્યા છે, જે અંતર્ગત આગામી બે મહિના સુધી કોઈપણ પ્રકારની પરીક્ષા લેવામાં આવશે નહીં. પ્રશાસનનું માનવું છે કે પંખામાં આત્મહત્યા વિરોધી ઉપકરણો લગાવવા જોઈએ, તેનાથી વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાના કિસ્સાઓ અટકશે. તે જ સમયે, અઠવાડિયાના 7 દિવસમાં એક દિવસ, વિદ્યાર્થીઓ સંપૂર્ણપણે મફત રહ્યા. ન તો તે ક્લાસમાં જશે અને ન તો તેના માટે કોઈ ટેસ્ટ લેવામાં આવશે. આ સાથે 2 મહિના સુધી વિદ્યાર્થીઓ માટે કોઈ પરીક્ષા નહીં હોય. પ્રશાસને પણ ટેસ્ટ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.