મનોજ કુમારનો જન્મ 24 જુલાઈ 1937 ના રોજ પાકિસ્તાનમાં થયો હતો. તેમનું સાચું નામ હરિકૃષ્ણ ગિરિ ગોસ્વામી હતું. મનોજ કુમારનો જન્મ એબોટાબાદ (હવે પાકિસ્તાન) માં થયો હતો. એબોટાબાદ એ જ જગ્યા છે જ્યાં અમેરિકાએ 2 મે 2011 ના રોજ ઓસામા બિન લાદેનને મારી નાખ્યો હતો. દેશના ભાગલા સમયે તેમનો પરિવાર દિલ્હી ભાગી ગયો.
મનોજ કુમાર જ્યારે 10 વર્ષના હતા, ત્યારે 1947 માં તેમના નાના ભાઈ કુક્કુનો જન્મ થયો હતો. જ્યારે તેમની તબિયત બગડી, ત્યારે તેમના 2 મહિનાના ભાઈ અને માતાને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા, તે સમયે રમખાણો ફાટી નીકળ્યા હતા. બધે અંધાધૂંધી ફેલાઈ ગઈ અને હોસ્પિટલના સ્ટાફ પોતાનો જીવ બચાવવા માટે દોડવા લાગ્યા. સાયરન વાગતાની સાથે જ બાકીના ડોકટરો અને નર્સો અંડરગ્રાઉન્ડ થઈ જતા હતા. આવી સ્થિતિમાં, યોગ્ય સારવારના અભાવે મનોજ કુમારના 2 મહિનાના ભાઈનું હોસ્પિટલમાં મૃત્યુ થયું. તે સમયે માતાની હાલત પણ ગંભીર હતી. તે પીડાથી બૂમો પાડતી રહી, પરંતુ કોઈ ડૉક્ટર કે નર્સે તેમની સારવાર કરી નહીં. એક દિવસ આ બધું જોઈને મનોજ એટલા ગુસ્સે થયો કે તેમણે લાકડી ઉપાડી અંડરગ્રાઉન્ડમાં ગયા અને ડોકટરો અને નર્સોને મારવા લાગ્યા.
મનોજ ત્યારે માત્ર 10 વર્ષના હતા, પણ તે તેમની માતાનું દુઃખ જોઈ શકતા ન હતા. પિતાએ તેમના પર કાબુ મેળવી લીધો અને પરિવારે પોતાનો જીવ બચાવવા માટે પાકિસ્તાન છોડવાનો નિર્ણય કર્યો.તેમનો પરિવાર જંડિયાલા શેરખાનથી ભાગી ગયો અને દિલ્હી પહોંચ્યો. અહીં તેમણે શરણાર્થી કેમ્પમાં 2 મહિના વિતાવ્યા. સમય પસાર થતો ગયો અને રમખાણો ઓછા થવા લાગ્યા. કોઈક રીતે આખો પરિવાર દિલ્હીમાં સ્થાયી થયો, જ્યાં મનોજ અભ્યાસ કરી શક્યા. શાળા પછી, તેમણે હિન્દુ કોલેજમાંથી સ્નાતકનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો અને નોકરી શોધવાનું શરૂ કર્યું હતું.
મનોજ કુમાર બાળપણથી જ દિલીપ કુમારના મોટા ચાહક હતા. મનોજ કુમારને દિલીપ સાહેબની ફિલ્મ શબનમ (1949) એટલી ગમી કે તેમણે તે અનેકવાર જોઈ. ફિલ્મમાં દિલીપ કુમારનું નામ મનોજ હતું. મનોજ કુમાર જ્યારે ફિલ્મોમાં આવ્યા ત્યારે તેમણે દિલીપ કુમારના નામ પરથી પોતાનું નામ મનોજ કુમાર રાખ્યું.
એક્ટર અને ડિરેક્ટર મનોજ કુમારનું આખી જીવન એક જ સંદેશ આપવામાં વીત્યું કે, દેશ પ્રેમ કેટલો મહત્ત્વનો છે. તેઓ દેશ પ્રેમને પડદા પર લાવનારા પ્રથમ સ્ટાર હતા. પૂરબ ઔર પશ્ચિમ, ઉપકાર, શહીદ અને ક્રાંતિ જેવી ફિલ્મોમાં જોરદાર એક્ટિંગને લઇને લોકોએ તેમને ‘ભારત કુમાર’ કહેવાનું શરુ કરી દીધું હતું. વર્ષ 2016માં તેમને ‘ફાળકે અવોર્ડ’થી સન્માનિત કર્યા હતા. દેશ ભક્તિની ફિલ્મોને મળેલો રિસ્પોન્સ જોઈને તત્કાલીન વડાપ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ તેમને ‘જય જવાન, જય કિસાન’ નારા પર ફિલ્મ બનાવવાનો આગ્રહ કર્યો હતો.
1965માં મનોજ કુમાર દેશભક્તિ ફિલ્મ શહીદમાં સ્વતંત્રતા સેનાની શહીદ ભગત સિંહની ભૂમિકામાં દેખાયા હતા. આ ફિલ્મ જબરદસ્ત હિટ રહી હતી અને તેના ગીતો ‘એ વતન, એ વતન હમકો તેરી કસમ’, ‘સરફરોશી કી તમન્ના’ અને ‘મેરા રંગ દે બસંતી ચોલા’ને ખૂબ પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને આ ફિલ્મ ખૂબ ગમી. શાસ્ત્રીજીએ નારો આપ્યો- જય જવાન, જય કિસાન. શાસ્ત્રીજીએ મનોજને આ સૂત્ર પર ફિલ્મ બનાવવાની સલાહ આપી. ત્યારબાદ મનોજે ફિલ્મ ઉપકાર (1967) બનાવવાનું શરૂ કર્યું, જોકે તેમને ફિલ્મ લેખન કે દિગ્દર્શનનો કોઈ અનુભવ નહોતો. એક દિવસ મનોજ કુમારે મુંબઈથી દિલ્હી જતી રાજધાની ટ્રેનની ટિકિટ ખરીદી અને ટ્રેનમાં ચઢી ગયા. તેમણે અડધી ફિલ્મ ટ્રેનમાં બેસીને લખી હતી અને બાકીની અડધી ફિલ્મ પરત ફરતી વખતે લખી હતી. આ ફિલ્મ સાથે તેમણે દિગ્દર્શક તરીકેની કારકિર્દીની બીજી ઇનિંગ શરૂ કરી. બાદમાં તેમણે પૂર્વ ઔર પશ્ચિમ, રોટી કપડા ઔર મકાન જેવી દેશભક્તિ પર ઘણી ફિલ્મો બનાવી.
ઉપકાર 1967ની સૌથી મોટી ફિલ્મ હતી. ફિલ્મ મેરે દેશ કી ધરતી સોના ઉગલે… નું ગીત આજે પણ શ્રેષ્ઠ દેશભક્તિ ગીતોમાં ગણાય છે. ફિલ્મમાં મનોજ કુમારનું નામ ભારત હતું. ફિલ્મના ગીતની લોકપ્રિયતા જોઈને મીડિયાએ મનોજ કુમારને ભારત કહેવાનું શરૂ કર્યું અને પછી તેઓ ભારત કુમાર તરીકે જાણીતા થયા. મનોજ કુમારે દિલીપ કુમારને તેમની દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ક્રાંતિ (1981) માં નિર્દેશિત કર્યા હતા.
